De ondergrondse groeven van Limburg: de steen, het gereedschap, de plaatsen

In het zuiden van Nederland, rond Maastricht en Valkenburg, is in een zachte kalksteen van 70 miljoen jaar oud in totaal bijna duizend kilometer aan gangen uitgehakt. Elf gezichten van deze ondergrondse wereld: middeleeuwse groeven, champignonkwekerijen, schuilplaatsen uit de oorlog, nagebouwde catacomben en een NAVO-bunker.

Een verdwenen zee onder Limburg

70 miljoen jaar geleden bedekte een subtropische zee het huidige Zuid-Limburg. Er leefden koralen, vissen, haaien en mosasauriërs. Sediment, algen en schelpen hoopten zich er miljoenen jaren lang op en vormden een zacht kalkgesteente van bijna 80 meter dik, dat de streek uit gewoonte nog altijd “mergel” noemt, hoewel die term strikt genomen een mengsel van klei en kalk aanduidt.

Deze kalksteen kent drie soorten met duidelijk verschillende eigenschappen: de Maastrichtse kalksteen, zacht en bestand tegen water; de Gulpense kalksteen, waarvan de harde banken bestand waren tegen vuur en werden gebruikt om ovenstenen te maken; en de Kunrader kalksteen, eerder gehouwen dan gezaagd, met een ruwer oppervlak.

Wat je in de gangen boven je hoofd hebt: de tachtig meter Maastrichtse kalksteen, afgedekt met löss en grind en ingesneden door de Maas. Schema opnieuw getekend naar het paneel dat de VVV in 1983 in de groeve Zonneberg heeft geschilderd. Klik om te vergroten.

In de jaren 1770 legt de arts Hoffmann in de gangen van de Sint-Pietersberg de fossiele schedel van een enorm zeereptiel bloot. Omgedoopt tot Mosasaurus hoffmanni te zijner ere, is hij nu een van de topstukken van het Muséum national d’histoire naturelle in Parijs; volgens de plaatselijke legende ontsnapte hij in 1794 ternauwernood aan de Franse troepen, juist toen Maastricht onder bezetting kwam.

De Limburgse kalksteen in beeld

De geschiedenis van de winning

De winning in blokken zet pas echt door vanaf de 13^e eeuw, gedragen door de groei van de steden. In Maastricht slokt de tweede stadsmuur, waaraan rond 1347 wordt begonnen, duizenden “maetstucken” op, aangevoerd per kar en per schip; een document uit 1396 vermeldt al het beroep van berchhouwer, de blokbreker.

Er wordt gewerkt met beitel en zaag, in volslagen duisternis, bij fakkel, kaars, daarna olielamp en ten slotte, vanaf 1910, carbidlamp. Rond de blokbreker draait een hele economie: voerlieden, schippers, smeden voor het gereedschap, wagenmakers voor wielen die per lading meerdere tonnen kalksteen moesten dragen op onverharde wegen. Elke blokbreker noteerde op de wanden, met rood krijt of zwart potlood, het aantal blokken dat hij die dag had gezaagd; deze ingekraste “turflijsten” zijn vandaag nog bij honderden te lezen.

In totaal telt de inventaris van Zuid-Limburg bijna 250 ondergrondse groeven, met samen ongeveer duizend kilometer gangen. Vandaag is er nog maar een handvol in bedrijf, met zo’n dertig mensen die werken voor de restauratie van monumenten.

Een blok losmaken: van houweel tot kettingzaag

De oudste techniek kent geen zaag. De plafonds van de oudste groevedelen dragen afgeronde slagsporen, van het houweel waarmee de blokken werden losgemaakt. Daarna komt de beitel, waarmee smalle sleuven van ongeveer een meter diep worden uitgehakt, eerst verticaal en dan horizontaal, tot de steen rondom is vrijgemaakt. Het oude gereedschap is dun en licht; dat uit de 16^e en 17^e eeuw, veel zwaarder, laat duidelijk gebogen inslagen na.

Deze ontwikkeling is letterlijk al lopend af te lezen. In sommige ingangsgangen uit het begin van de 18^e eeuw volg je over zo’n honderd meter de overgang van de ene methode naar de andere: eerst gebogen inslagen, daarna rechte. De afmetingen volgen, van ongeveer een meter in de oude gangen naar handzamere blokken rond 1750. Die verandering heeft met een materiaal te maken. Staal, veel harder dan ijzer, bestond al lang, maar bleef onbetaalbaar; de moderne staalindustrie ontstaat pas echt in 1817, wanneer John Cockerill de smederijen van Seraing, bij Luik, moderniseert met cokeshoogovens.

De beitels worden dan van staal en krijgen een afneembare punt, die men los naar de smid kan brengen. Die punten zijn in de omgeving van Valkenburg zestig tot zeventig centimeter lang, in het Jekerdal maar vijftien tot twintig: hetzelfde vak, twee tradities.

Daarna wordt zagen de norm. Een set bestaat meestal uit drie zagen, waarvan er geen twee gelijk zijn: noch de vorm, noch het aantal tanden, noch de afstand ertussen is gestandaardiseerd. Ieder had de zijne, aangepast aan de steen, aan de methode en aan zijn eigen kracht.

De zwaarste, met een breed, taps toelopend blad, zaagde de verticale sleuven in het front en verzaagde daarna de al uitgehaalde blokken. Ze kon tot zes kilo wegen, genoeg om met haar gewicht alleen voor de druk te zorgen: de man hoefde haar alleen heen en weer te bewegen. Ze moest dan wel worden onderhouden. De tanden werden snel bot, moesten vaak worden gevijld en werden een voor een gezet, beurtelings naar rechts en naar links. Een vuursteen die men onderweg tegenkwam, kon een pas gescherpt blad ruïneren, en velen hielden een oude zaag achter de hand die ze opofferden om het obstakel de baas te worden.

In de streek komen twee methoden naast elkaar voor. Bij de eerste wordt een zeer groot blok uitgehaald, soms meer dan een kubieke meter, dat daarna zo goed mogelijk wordt verzaagd om er zoveel mogelijk stenen uit te halen, met inachtneming van de richting van de gelaagdheid: de zaagsneden bereiken er honderd tot honderdvijftien centimeter. Bij de tweede, die na ongeveer 1750 in gebruik komt, worden de blokken op de gewenste maat direct uit het moedergesteente gezaagd; de langste zaagsnede is er niet meer dan vijftig centimeter, en de zagen, die korter zijn, worden hoger gemaakt om weer gewicht te krijgen.

Dan de laatste handeling. Is de steen aan vijf zijden vrijgemaakt, dan hoeft men alleen nog de zesde los te wrikken, met behulp van een metalen wig die onder het blok wordt geschoven. Daarna moet het blok kantelen zonder te splijten, want een slecht gevallen blok is een verloren blok. Men laat het dus omvallen op een bed van kalksteenpoeder dat is klaargelegd om de val te breken. Het plaatselijke woord voor dit omgevallen blok betekent “stoel”, en de verklaring is waarschijnlijk de eenvoudigste: als de steen goed gevallen was, kon men erop gaan zitten om uit te blazen, koffie te drinken en een pijp te roken.

De mechanisatie komt laat en stukje bij beetje. Al in de jaren dertig draait er een cirkelzaag in een groeve in het Jekerdal, een andere in 1943 aan Belgische zijde, met zaagbladen van vijfenveertig tot vijfenzeventig centimeter doorsnede; zo is een verbindingstunnel tussen twee gangenstelsels gemaakt. Sinds eind jaren vijftig gebruikt de industriële winning kettingzagen, een techniek die ook in de groeven van Soissons wordt toegepast. Nog in 2001 is een nieuwe toegangstunnel met de kettingzaag uitgezaagd.

Helder zien onder de grond

Zonder licht geen werk, en licht was duur. De blokbrekers, zelden goed betaald, betaalden het vaak zelf: zonder olie geen lamp, zonder lamp geen blok, zonder blok geen brood. Zuinig omgaan met brandstof was geen deugd, het was een noodzaak.

Fakkels hebben geen voorwerpen nagelaten, wel sporen. Ze moesten regelmatig tegen de wand worden gewreven om het verkoolde deel te verwijderen, en die zwarte vegen zijn nog te zien. Ze zitten vaak hoog op de muren, soms meters boven de huidige vloer: een waardevolle aanwijzing, want het betekent dat de gang sindsdien is uitgediept. Daarna komt de kaars, die hier in de 14^e eeuw is aangetoond; afgaande op de teruggevonden kandelaars had ze de dikte van een pink, woog ze ongeveer achtenzeventig gram en brandde ze zo’n tien uur.

Dan volgen de olielampen, eerst van aardewerk en later van metaal, waarvan het principe al duizenden jaren niet is veranderd, en de speciale mijnlampen uit de tweede helft van de 19^e eeuw, die hier op grote schaal vanuit Duitsland werden verspreid. Als er geen geld was, deed een leeg conservenblik hetzelfde werk.

De echte omslag komt in 1910, met de carbidlamp. Het principe is chemisch: water druppelt met instelbare snelheid op brokken calciumcarbide in het onderste reservoir, waarbij acetyleen vrijkomt dat aan het mondstuk wordt verbrand. De vlam is wit en fel, de lamp robuust, betrouwbaar en goedkoop.

Er zijn uitvoeringen voor elk gebruik: een hoge brander om aan het plafond te werken, een lage brander voor al het andere, een model met pin voor de champignonplukkers, die hun lamp tientallen keren per dag verplaatsten en soms gaten in de wanden boorden om haar erin te steken. Waar de lamp lang is gebruikt, heeft ze haar sporen nagelaten: hele plafonds zitten nog vol zwarte roetvlekken.

Vlakken, meten, tellen

Een blok moest recht, haaks en op maat zijn. De groevearbeiders namen meetstokken mee die op de gewenste lengte waren gesneden, aan één uiteinde verdikt om als aanslag te dienen, soms voorzien van een ijzeren punt die als kraspen diende. Het schietlood gaf het eerste front aan, de winkelhaak diende ter controle.

Met een brede, platte beitel, plat onder de hand gehouden en niet bij het heft, werden de boven- en onderkant van de blokken, ruw door het losbreken, glad geschaafd om ze op het standaardformaat te brengen. Groevedelen die zo zijn bewerkt, zijn opvallend regelmatig, volkomen haaks en loodrecht, terwijl oudere delen, van de 14^e tot de 17^e eeuw, scheef en grof blijven. Bij het zagen ontstond ook fijn poeder dat de zaagsnede dreigde te verstoppen en dat met een smalle schop werd weggehaald.

Dan moest er nog geteld worden. Het aantal blokken dat op een dag was gezaagd, werd direct op de wand genoteerd, ingekrast of getekend met donkerrood krijt, soms met een zwarte steen die op leisteen lijkt. Die tellingen zijn nog bij honderden te lezen. Het veelzeggendste detail is hun verscheidenheid: in eenzelfde gang en uit dezelfde periode zijn er geen twee identieke notatiesystemen. Ieder had zijn eigen manier om zijn cijfers te schrijven, misschien met opzet, zodat zijn telling van hemzelf bleef.

Die lichte wanden nodigden uit tot opschriften, en toch zijn oude jaartallen zeldzaam. Het oudst bekende dateert pas uit 1468, en pas aan het eind van de 16e eeuw worden namen en jaartallen talrijk. De reden is eenvoudig: de steenhouwers waren ambachtslieden, en schrijven bleef het voorrecht van enkelen.

De steen naar buiten brengen

Een groeve is alleen te ontginnen als de laag zonder buitensporige kosten bereikbaar is, via een horizontale ingang of via een schacht. Al het andere is een kwestie van vervoer, en dat begint onder de grond. De blokken gingen naar buiten op door paarden getrokken karren, waarvan de afmetingen niet altijd pasten bij de hoeken van de gangen: op verschillende plaatsen moesten er uitsparingen in de wand worden gehakt om de wielnaven door te laten. Sommige groeven hadden zelfs een smalspoor dat de blokken naar de kalkoven bracht, die niet ver van de ingang stond. Buiten moesten wagens en houten wielen per lading enkele duizenden kilo’s verdragen op kapotgereden wegen.

Die ovens zetten de kalksteen om in kalk, een onmisbaar bindmiddel in de bouw. In heel Zuid-Limburg zijn er nog maar negentien restanten van over, en een daarvan is uniek in Nederland: het is de enige waarvan de buitenkant in kalksteen is gemetseld. Gebouwd in 1933, vier jaar na de beurskrach, en bediend door een spoorlijn die tot in de groeve liep, was hij in bedrijf tot 1964, waarna hij werd gered door een natuurbeschermingsvereniging en een regionale stichting.

De ondergrondse winning heeft het uiteindelijk afgelegd tegen de dagbouw, die directe toegang tot de afzetting biedt, de inzet van zwaar materieel mogelijk maakt en veel minder gevaarlijke werkomstandigheden kent. Zo heeft een in 1924 opgerichte cementfabriek decennialang aan het massief geknaagd, als grote werkgever tot in de jaren 1970. De prijs was hoog: een berg die in hele stukken werd afgegraven, een aangetast landschap en een aangetaste flora, een naburig dal dat droogviel door het oppompen van grondwater.

Een tweede leven: champignons, schuilplaatsen en oorlog

Lang voordat de winning stopt, krijgen de lege gangen andere functies. Ze dienen als onderkomen voor het vee bij strenge kou en als schuilplaats in onrustige tijden, en vanaf het eind van de 19^e eeuw komt er een onverwachte activiteit bij: de champignonteelt. Die teelt, ontstaan in Frankrijk in de 18^e eeuw, bereikt Zuid-Limburg in de tweede helft van de 19^e eeuw, waarbij architect Pierre Cuypers er rond 1890 de eerste ondergrondse champignonkwekerij inricht. De omstandigheden zijn onovertroffen: het hele jaar door elfenhalve graad, een luchtvochtigheid van bijna vijfennegentig procent, voortdurende duisternis. Het procedé vraagt veel arbeid. De sporen worden op een bed van verse paardenmest gelegd, bedekt met een laag gemalen kalksteenpoeder, en daarna licht besproeid; tussen het zaaien en de eerste oogst zitten zes weken. Sommige installaties waren allesbehalve primitief: cellen voor stoomdesinfectie, verwarmde voorkweekruimten, betonnen vloeren, en in de hoogste gangen een tussenvloer om het teeltoppervlak te verdubbelen. Honderden gezinnen zullen ervan leven tot een ongeluk, de instorting van de Roosburg in Zichen in 1958, met achttien doden, het einde van deze ondergrondse economie inluidt.

Ook de oorlog laat sporen na. Al in 1794 vluchten boeren met hun vee naar de gangen van het gangenstelsel Noord en bouwen er een broodoven. De ontdekking van dit kamp, verraden door een ontsnapt varken, staat beschreven in het verslag van de Franse generaal Poncet. Tussen 1940 en 1945 worden de groeven opnieuw schuilplaatsen tegen luchtaanvallen: in Maastricht hadden tienduizenden inwoners er bij alarm kunnen schuilen, in ruimten die waren uitgerust met elektrische installaties, ovens en meelvoorraden. Later, midden in de Koude Oorlog, wordt in het gangenstelsel Noord zelfs een atoomschuilkelder ingericht.

Acht eeuwen onder Limburg, in enkele jaartallen

De geschiedenis van deze groeven bestaat uit drie fasen: een gesteente dat door de zee is afgezet, zes eeuwen winning met de hand, en dan een eeuw van hergebruik, champignons, schuilplaatsen, toerisme, toen de bouwers geen belangstelling meer hadden voor de steen.

De Limburgse groeven van dichtbij

Alles ligt dicht bij elkaar: zo’n vijftien kilometer scheidt de groeven van Maastricht van die van Valkenburg. Het merendeel ligt in twee kalksteenmassieven: de Sint-Pietersberg, een lange rug ingeklemd tussen de Maas en de Jeker, en de hellingen van het Plateau van Margraten, ingesneden door het Geuldal.

Posities ingetekend aan de hand van de gepubliceerde coördinaten van elk van deze groeven. Drie van de verderop beschreven ondergrondse ruimten staan niet op deze kaart: het zijn kwetsbare plekken, zonder georganiseerde rondleiding of toezicht, die we liever niet aanwijzen. De Jezuïetenberg en de NAVO-bunker, die zo’n honderd meter van elkaar in hetzelfde massief van de Cannerberg liggen, zijn iets uit elkaar gezet om leesbaar te blijven. Klik op de kaart om die te vergroten.

Noord en Fort Sint-Pieter

Het gangenstelsel Noord, aan de noordflank van de Sint-Pietersberg, is het grootste en meest bezochte ondergrondse stelsel van Maastricht. Hier werd de schedel gevonden van de latere Mosasaurus hoffmanni. Het is ook het stelsel dat het meest te lijden heeft gehad van de opeenvolgende militaire bezettingen: de opschriften die bezoekers van alle nationaliteiten er door de eeuwen heen hebben achtergelaten, vertellen er een eigen verhaal.

Boven de gangen kijkt Fort Sint-Pieter uit over Maastricht. Daniel Wolff, baron van Dopff, eigenaar van Kasteel Neercanne, tekent de plannen en geeft in 1701 opdracht tot de bouw; het fort is het jaar daarop voltooid. Een put van veertig meter, met daarnaast een wenteltrap die rechtstreeks in verbinding staat met het ondergrondse stelsel, verzekerde de watervoorziening tijdens belegeringen en diende ook als nooduitgang. In 1717 bezoekt tsaar Peter de Grote het fort; in 1794 zijn de gangen van het fort het toneel van gevechten tussen belegeraars en verdedigers. Het fort, vanaf 1936 gerestaureerd en sinds 2010 volledig gerenoveerd, is nu te bezoeken samen met de gangen eronder.

Alle foto’s van Noord en Fort Sint-Pieter

De Zonneberg

De ingang van de Zonneberg, rond 1881 uitgehakt, wordt pas in 1897 verbonden met het grote gangenstelsel van de Sint-Pietersberg. Lang stond de Zonneberg in verbinding met Noord, maar nu is hij daarvan gescheiden door een grote instortingszone; alleen het zogeheten Padvindersgat maakt het nog mogelijk om in geval van nood van het ene stelsel naar het andere te gaan.

Zoals elders werden in de gangen champignons gekweekt, en op kleinere schaal witlof en kardoen; een opschrift dat nog bij de ingang te zien is, getuigt daarvan. Maar het is de Tweede Wereldoorlog die de plek het sterkst heeft getekend: het gangenstelsel wordt in 1939-1945 ingericht om bij een bombardement tot 45.000 inwoners van Maastricht te kunnen opvangen. Bakkerijen, waterpunten, een kapel: er ontstaat een complete ondergrondse stad, verdeeld in genummerde sectoren; de reglementen die destijds op de pijlers werden aangebracht, zijn nog leesbaar.

Op de wanden hebben bezoekers opmerkelijke werken achtergelaten: de reproductie van een blokbreker aan het werk, of dat levensgrote portret van de heilige Sebastiaan, gemaakt door de Maastrichtse decorateur J. Maes voor de 512^e verjaardag van het Sint-Sebastiaansgilde, in 1921.

Alle foto’s van de Zonneberg

De Fluweelengrot

Onder de Daalhemerweg in Valkenburg ligt de Fluweelengrot. Officieel gedateerd op 1613 op grond van het oudst bekende opschrift, is ze waarschijnlijk veel ouder: er lopen verscheidene middeleeuwse vluchtgangen doorheen die met het nabijgelegen kasteel verbonden zijn, en die de blokbrekers in de loop der eeuwen bij toeval hebben doorsneden.

Er bevindt zich een van de mooiste ondergrondse kapellen van het Mergelland, die in de loop van opeenvolgende bezoeken is ingericht. In 1944 was er tussen deze wanden ook een geïmproviseerd veldhospitaal: de namen van tientallen gewonde geallieerde soldaten staan er nog in gegraveerd.

Alle foto’s van de Fluweelengrot

De Gemeentegrot

De Gemeentegrot, of Valkenburgergroeve, is tot ver buiten de Nederlandse grenzen bekend en trekt elk seizoen duizenden bezoekers, mede dankzij haar kerstmarkt. Vroeger vormde ze samen met de Fluweelengrot, de Wilhelminagroeve en de groeve onder de nabijgelegen kabelbaan één enorm gangenstelsel dat zich onder bijna heel Valkenburg uitstrekte, van Vilt tot Oud-Valkenburg.

Een van haar bezienswaardigheden is echter verdwenen: de ondergrondse meren, die sinds de jaren 1990 drooggevallen zijn, waarschijnlijk door het oppompen van thermaal water voor het nabijgelegen kuuroord, een verschijnsel dat in dezelfde periode in verscheidene andere groeven in de streek is waargenomen. In 2002 is er een nieuwe uitgangstunnel van 120 meter naar de Plenkertstraat gegraven om bij een incident snel te kunnen evacueren.

De gangen dragen de sporen van tal van opeenvolgende periodes van gebruik: beeldhouwwerken en bas-reliëfs in art nouveau, uitgehakt door kunstenaars op doorreis, maar ook portretten van soldaten en opschriften uit 1915 en 1944.

Alle foto’s van de Gemeentegrot

De catacomben van Valkenburg

De catacomben van Valkenburg, door dikke muren gescheiden van de rest van de Heidegroeve, zijn allesbehalve antiek: ze werden tussen 1892 en 1910 volledig ontworpen door de vermogende industrieel A. Diepen en zijn zoons, naar de plannen van de Limburgse architect Pierre Cuypers, die onder meer ook het Centraal Station van Amsterdam ontwierp. Jan Diepen reist herhaaldelijk naar Rome om de verhoudingen te bestuderen; de fresco’s, geschilderd door Pierre Visschers, worden door de Italiaanse delegatie die in 1912 bij de opening aanwezig is, niet van de Romeinse originelen te onderscheiden geacht.

Sommige gangen, die oorspronkelijk te breed waren, zijn versmald; andere, te smal, zijn verbreed, alles om het antieke voorbeeld zo dicht mogelijk te benaderen. Om te laten zien hoe ver deze voorliefde voor ondergrondse enscenering kon gaan, hebben we een uitgebreide virtuele rondleiding gewijd aan de Moorse zaal van de Jezuïetenberg. De Romeinse tempel die vroeger de ingang van de catacomben markeerde, in de jaren 1980-90 verwaarloosd, is in 2015 gerestaureerd.

De Zwaluwbergroeve

De Zwaluwbergroeve, lange tijd verdeeld over twee gemeenten waarvan de grens eind jaren 1990 opnieuw is getrokken, is nu een van de kwetsbaarste groeven van het Mergelland. Het ingangsgedeelte is instabiel; vijfentwintig meter verderop ontsnapt bijna geen enkele pijler aan scheuren en afschilferingen: de groeve is gedoemd om vroeg of laat in te storten.

Toch bood ze in de eerste helft van de 20^e eeuw onderdak aan het ondergrondse atelier van beeldhouwer Charles Eyck en aan de werken van montfortaanse novicen, waarvan de in de wanden gegraveerde silhouetten en gedenkopschriften nog altijd getuigen. Een ondergrondse overstroming heeft ooit het middelste deel van de groeve bedekt met bijna 1,80 meter modder, zoals de bruine lijn die nog op de pijlers te zien is aantoont. De groeve, bijgenaamd “pilotengrot”, heeft tijdens de bezetting geallieerde vliegeniers en onderduikers verborgen.

Alle foto’s van de Zwaluwbergroeve

De Sibbergroeve, de laatste groeve in bedrijf

In Sibbe is de Sibbergroeve vandaag het grootste ondergrondse gangenstelsel dat in Nederland en België nog in exploitatie is, met in totaal zo’n negentig kilometer gangen. De uitzonderlijke kwaliteit van de kalksteen, die in het plaatselijke jargon “Subbersjtein” heet in plaats van gewoon mergel, heeft er al decennialang een van de weinige bronnen van blokken voor monumentenrestauratie in de streek van gemaakt.

Deze laag van goede kwaliteit blijft echter dun: de gangen die eruit voortkomen, zijn nauwelijks hoger dan twee meter. Als de blokbrekers op een slechte ader stuitten, legden de ploegbazen hun soms als straf op om “strafpijpen” te graven, lange stijgende of dalende proefgangen, blindelings uitgehakt op zoek naar beter gesteente, vaak zonder resultaat en zonder loon.

Alle foto’s van de Sibbergroeve

Het ondergrondse aquarium van de Doornkuilgroef

Deze groeve is lang afwezig gebleven in de officiële documenten. In de tweede helft van de 19^e eeuw raakt ze afgesloten, waarschijnlijk door een onweer dat de ingang onder de modder zet, en daarna is de groeve bijna een eeuw lang vergeten, tot ze in 1950 wordt “herontdekt”.

Vier jaar later gaat ze weer open als ondergronds aquarium, het Grottenaquarium. De attractie kent een weinig roemrijk einde: in maart 2014 worden er honderden vissen en tientallen reptielen en amfibieën ernstig verwaarloosd aangetroffen, die door dierenbeschermingsorganisaties moeten worden weggehaald. Enkele jaren later rolt de politie er een cannabisplantage op, die kennelijk beter werd verzorgd dan de vorige bewoners.

Alle foto’s van de Doornkuilgroef

De Elzenveldgroeve en de Meerberg

Het huidige complex is in 1946 ontstaan door de samenvoeging van twee afzonderlijke groeven, verbonden door een dalende tunnel: de oudste en kleinste aan de ene kant, de grootste aan de andere. De oorspronkelijke ingang van de Elzenveldgroeve, die mijningenieur De Jongh in 1926 “in goede staat” noemde, een zeldzaam oordeel in zijn verslagen, verdwijnt in 1949, opgeslokt door een naburige dagbouwgroeve. De resterende twee derde van de gangen volgen in de jaren 1950-60; er zijn nu nog stukken wand over met zaagsporen, die vanuit de dagbouwgroeve te zien zijn.

Het jongste deel, ontgonnen via de ingang van de Meerberg, valt op door zijn zeer regelmatige, zorgvuldig gezaagde gangen, waar tot halverwege de jaren 1960 blokken werden gewonnen en champignons gekweekt. In 1944 is de Duitse bezetter er zelfs van plan onderdelen te maken voor een nieuw type jachtvliegtuig, de Natter, een plan dat zonder vervolg blijft.

Alle foto’s van de Elzenveldgroeve en de Meerberg

De NAVO-bunker onder de Boschberg

Onder de Boschberg is een voormalig groevedeel midden in de Koude Oorlog omgebouwd tot ondergrondse NAVO-basis, via een tunnel verbonden met de naburige groeve van de Kleine Keel. Militaire bewegwijzering in het Engels, medisch centrum, slaapzalen: de ombouw volgt de typische esthetiek van de commandocentra van het Atlantisch Bondgenootschap uit die tijd, rechtstreeks uitgehakt in de Limburgse kalksteen. Het principe staat niet op zichzelf: ook het deel Noord van de Sint-Pietersberg, enkele kilometers verderop, kreeg in dezelfde periode een atoomschuilkelder.

Alle foto’s van de NAVO-bunker

De Jezuïetenberg

De Jezuïetenberg zou op zich al een artikel verdienen: in zijn gangen bevindt zich een van de spectaculairste decoraties van het Mergelland, een zaal geïnspireerd op het Alhambra van Granada, volledig beschilderd met veelkleurige Moorse motieven, met bassin en zuilengalerijen. We hebben er een uitgebreide virtuele rondleiding aan gewijd; hier de hoofdzaal, en in detail wat ze verbeeldt.

Deze zaal is een reconstructie van de Leeuwenhof van het Alhambra in Granada, uitgehakt en daarna beschilderd, rechtstreeks in de kalksteen. Alles is er nep behalve de rots: de zuilen zijn uit de mergel gehouwen, de “azulejos” zijn geschilderd, en de achterkant van de grote boog is een trompe-l’oeil die de zaal in perspectief verlengt. Zo is ze te lezen.

Alle foto’s van de Jezuïetenberg

Een ondergronds toerisme dat nog altijd leeft

Al in de 17^e en 18^e eeuw liepen voorname buitenlandse bezoekers door de Sint-Pietersberg en lieten ze hun naam in de wanden gegraveerd achter. In de 20^e eeuw is dat sterk toegenomen: enkele honderdduizenden toeristen dalen elk jaar af onder Zuid-Limburg, met een gids door een ondergrondse wereld die de auteur D.C. van Schaik in 1938 als eerste heeft gedocumenteerd.

Dit succes heeft een keerzijde: op de drukst bezochte routes zijn eeuwenoude opschriften onherstelbaar beschadigd door weinig scrupuleuze bezoekers, als ze al niet gewoon zijn bedekt om plaats te maken voor een modernere gedenkplaat. De huidige tendens is gelukkig gericht op behoud: vrijwilligersverenigingen, toegangssystemen met badges en verstevigingswerken zijn de laatste jaren talrijker geworden, zodat dit erfgoed, soms gevormd in acht eeuwen blokbreken, blijft bestaan, ook na de volgende toerist.

Deze foto’s maken deel uit van de fotocollectie van het ondergrondse erfgoed.